همهٔ والدین در زندگی مشترک و تربیت فرزند به دنبال آرامش هستند، اما گاهی مسیر را اشتباه میروند. یکی از چالشهای بزرگ ما، نحوهٔ مواجهه با اشتباهات فرزندان است. آیا باید هر خطایی را دید و تذکر داد؟ یا راه دیگری هم وجود دارد؟ در آموزههای دینی ما اصلی وجود دارد که میگوید مدیریت زندگی مانند پیمانهای است که دو سوم آن هوشمندی و یکسوم آن «تغافل» است1. برخورد با خطای نوجوان اگر بدون مهارتِ «تغافل» باشد، میتواند خانه را به میدان جنگ تبدیل کند. در این مقاله میآموزیم که چگونه با هنرِ «آگاهانه ندیدن»، هم احترام خود را حفظ کنیم و هم فرزندمان را اصلاح کنیم.
چیستی تغافل؛ هنر نادیدهگرفتن هوشمندانه
تغافل یکی از اصول بسیار مهم و کاربردی در تربیت است که متأسفانه گاهی با غفلت اشتباه گرفته میشود. غفلت یعنی بیخبری و ندانستن، اما تغافل یعنی «نادیده گرفتن» چیزی که انسان از آن آگاهی کامل دارد. یعنی منِ پدر یا مادر، خطای نوجوانم را میبینم، از جزئیات آن خبر دارم، اما به روی خودم نمیآورم و طوری رفتار میکنم که انگار ندیدهام.
این رفتار نشاندهندهٔ ضعف نیست، بلکه اوج درایت و مدیریت والدین است. امام صادق (علیه السلام) طبق روایتی میفرمایند که اصلاح وضعیت زندگی و معاشرت با دیگران، نیازمند این است که بخشی از ظرفیت مدیریتی ما با تغافل پر شود2. در برخورد با خطای نوجوان، اگر بخواهیم ذرهبین به دست بگیریم و همه چیز را ببینیم، زندگی تلخ میشود. تغافل به ما کمک میکند تا از کنار لغزشهای کوچک عبور کنیم تا بتوانیم اهداف بزرگتر تربیتی را محقق سازیم.
اهمیت حفظ حریمها؛ پردهدری نکنید
فایدهٔ اصلی تغافل در برخورد با خطای نوجوان، حفظ «حریم» و پردههای احترام میان والدین و فرزند است. وقتی شما عیبی را از طرف مقابل میبینید و آن را نادیده میگیرید، در واقع اجازه نمیدهید که پردهٔ حیای بین شما پاره شود. اگر ما مدام مچگیری کنیم و خطاهای فرزند را به رخش بکشیم، این حریم شکسته میشود و دیگر جایی برای احترام باقی نمیماند.
فرض کنید فرزندتان کاری را انجام میدهد که شما قبلاً او را از آن نهی کردهاید. اگر ناگهان وارد شوید و او را غافلگیر کنید، او میفهمد که نزد شما لو رفته است. این «لو رفتن» باعث میشود ترسِ مقدس و احترام او نسبت به شما بریزد. ممکن است کار خطا کمکم برای او عادی شود چون دیگر چیزی برای پنهان کردن ندارد. اما اگر تغافل کنید، او همچنان نگران آبرویش نزد شماست و همین نگرانی، او را کنترل میکند.
«بزرگترین خطر در تربیت نوجوان، از بین رفتن پردههای حیاست؛ با تغافل، راه بازگشت را برای فرزندتان باز بگذارید.»
راهکار عملی؛ فرصتسازی برای بازگشت
تغافل فقط یک سکوت ساده نیست، بلکه یک تاکتیک فعال برای دادنِ «فرصت اصلاح» است. وقتی خطای نوجوان را نادیده میگیرید، به او زمان میدهید تا خودش را بازیابی کند. فرض کنید میخواهید وارد اتاق شوید و حدس میزنید فرزندتان مشغول کاری است که نهی شده؛ راه درست چیست؟
راه درست این است که با سر و صدا وارد شوید، یا در بزنید و کمی مکث کنید. این کار به فرزند شما هشدار میدهد که «من دارم میآیم» و به او فرصت میدهد تا خودش را جمعوجور کند و آن خطای احتمالی را پنهان سازد. در این حالت، حریم بین شما شکسته نشده و فرزند احساس میکند که هنوز آبرویش محفوظ است. او در خلوت خود، فرصت پیدا میکند که اشتباهش را جبران کند، بدون اینکه تحقیر شده باشد. این روشِ هوشمندانه در برخورد با خطای نوجوان، بسیار مؤثرتر از داد و فریاد و رسوا کردن اوست.
پیامدهای مخرب سرزنش و مچگیری مداوم
اگر از اصل تغافل استفاده نکنیم و دائم عیوب نوجوان را به رخش بکشیم، دو اتفاق خطرناک میافتد. اول اینکه نوجوان احساس میکند آدم ناکارآمدی است و ضعفهایش برای همه آشکار شده است. این حسِ «لو رفتنِ ضعفها» به روح و روان او آسیب میزند و به او القا میکند که سراسر نقص است.
اتفاق دوم که بسیار نگرانکننده است، «جری شدن» و گستاخ شدن فرزند است. تا زمانی که شما تغافل میکنید، او حریم نگه میدارد؛ اما وقتی پردهها افتاد، ممکن است بگوید «همینی که هست!». علاوه بر این، سرزنش مداوم باعث ضعف اراده در فرزند میشود. در حالی که اگر به او فرصت میدادید، چه بسا خودش آن عیب را در دفعات بعدی اصلاح میکرد. بسیاری از خطاها ناشی از بیتجربگی است و با دادنِ زمان و حفظ آبرو، خودبهخود درمان میشود.
«مچگیری مداوم، فرزند را در موضع دفاعی قرار میدهد؛ اما نادیده گرفتن کریمانه، وجدان او را برای جبران بیدار میکند.»
شریفترین اخلاق؛ الگوی رفتاری والدین موفق
تغافل، صفت انسانهای بزرگ و کریم است. امیرالمؤمنین (علیهالسلام) میفرمایند: «شریفترین اخلاقِ انسان کریم، تغافل است»3. یعنی چیزهایی را میداند اما به رخ دیگران . این صفت باید در وجود والدین نهادینه شود تا برخورد با خطای نوجوان به یک فرآیند تربیتی سازنده تبدیل گردد.
استفاده از این اصل، نه تنها باعث اصلاح فرزند میشود، بلکه در وجود خودِ والدین نیز ظرفیتسازی میکند و سعهصدر آنها را بالا میبرد. امیدواریم خداوند متعال به همهٔ ما توفیق دهد که در روابط خانوادگی، بهویژه در تربیت فرزند، از این اصل حیاتی استفاده کنیم و با چشمپوشی از عیوب، آرامش را به زندگیمان هدیه دهیم.
