نماز شب در نجف؛ از حیرت تا روش نزد علامه طباطبایی

علامه طباطبایی در سال ۱۳۰۴ش با همسر و فرزند خردسال به نجف رفته و در نزدیکی حرم امیرالمؤمنین ساکن شدند[1]. او در همان روزهای نخست، با دلی آکنده از شوقِ دانش و نیازِ راه، کنار قبهٔ مطهر ایستاد و از خدا خواست مسیرِ درست را به او نشان دهد. در همین ایام قبل از اینکه در جلسه درسی شرکت کنند ناگهان آیت الله قاضی به خانه ایشان می‌آید و ایشان را توصیه به تهذیب نفس میکند[2]. علامه در این جریان دریافتند که تحصیل، بی‌تهذیب ناقص است؛ ایشان نقل میکنند که :«هنگامی که در نجف اشرف به درس و بحث اشتغال داشتم یکی از روزها مرحوم قاضی به من برخورد کرد و بدون مقدمه گفت: اگر طالب دنیایی نماز شب و اگر طالب آخرتی نماز شب بخوان.»[3] از این‌جا «نماز شب» به عنوان ستونِ سلوک وارد برنامهٔ زندگی علامه طباطبایی شد. این آغاز، حیرت را به روش تبدیل کرد.

در نجف، مصیبتِ از دست‌دادن فرزندانِ خردسال بر خانوادهٔ علامه طباطبایی سنگینی می‌کرد. بااین‌همه، او اندوه را به دعا و مراقبه پیوند زد و از «نماز شب» همچون محورِ تسلّی و تربیت بهره گرفت. او به همسرِ فداکارش دلگرمی می‌داد، اما دلش را با اشک‌های نیمه‌شب آرام می‌کرد[1]. این تجربه، سلوک را از حسّ گذرا به عادت‌های روشن بدل ساخت و راه را برای «کم اما پیوسته» گشود.

بعد از توصیه آیت‌الله سیدعلی قاضی به نماز شب، علامه طباطبایی ذکرِ میانهٔ روز، قرائت اندک اما دقیق، و محاسبهٔ شبانگاهی را در کنار نماز شب سامان داد. بنابراین، نجف برای او تنها شهر نبود؛ مدرسهٔ نظمِ باطن بود. این مدرسه، فهم را به رفتار پیوند زد.

تمرین‌های نجف؛ از نماز شب تا نظم باطن در سیرهٔ علامه طباطبایی

سلوکِ علامه طباطبایی با بیانیه پیش نرفت؛ با عادت‌های کوچکِ ماندگار پیش رفت. نماز شب وقت را معنا می‌کرد، قرائتِ اندک توجه می‌آورد، و محاسبهٔ کوتاه انضباط می‌ساخت. او آموخت که وقتی دل منظم شود، عقل نیز نظم می‌یابد. ازاین‌رو، تهذیب نفس فقط احساس لطیف نبود؛ یک فناوریِ زیستن بود. سپس، روزمرّگی جای خود را به مسئولیت داد و فهم، آرام‌آرام به خلقِ نیک پیوست.

شما نیز میتوانید از علامه طباطبایی الگو گرفته و نماز شب را در برنامه زندگی خود قرار دهید، میتوانید از کم شروع کنید برای مثال به مدت سه هفته سعی کنید کمی قبل از اذان صبح بیدار شوید در حدی که بتوانید حداقل دو نماز دو رکعتی را قبل از اذان بخوانید، اگر احیانا روزی بود که نتوانستید قبل از اذان بیدار شوید فقط قضای نماز شب را به جا بیاورید. کم کم علاقه به نماز شب بیشتر میشود و میتوانید سحر خیزی را بیشتر کنید.

برای دوام مسیر، و برای رسیدن به تعالی ، وجود یک تعالی یار میتواند کارساز باشد. اگر می‌خواهیم توصیهٔ آیت الله قاضی به علامه طباطبایی را به برنامه تبدیل کنیم، یک سیرِ مبناییِ توحیدی برای تحکیمِ نگاه نیاز است؛ همچنین، برنامه‌ای منظم برای نیایش ، تا عبادت از عادت به حضور ارتقا یابد؛ و مسیری معرفتی برای ولایت، تا محبت موتور حرکت شود.

“استاد به طباطباییِ جوان آموخت که دگرگونی‌های بزرگ با عادت‌های کوچکِ پایدار آغاز می‌شود؛ نماز شب، نامِ همین محور است.”

پی‌نوشت:

[1] مقاله نکته ‏هایی از زندگی خانوادگی علامه طباطبایی 

[2] مقاله نحوه آشنایی شاگردان آیت الله سید علی قاضی با ایشان

[3] مقاله معرفی شخصیت علامه طباطبائی