فاطمیه؛ پاسخ به شبهه عدم هجوم به خانه حضرت زهرا(س) و رابطه حسنه خلفا با اهل‌بیت(ع)
مقدمه
در پست پیشین از سلسله‌پست‌های پاسخ به شبهات فاطمیه، به این پرسش پرداختیم که چرا امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) هنگام هجوم به خانه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) از ایشان دفاع نکردند. در این نوشتار، به بررسی دو شبهه دیگر که در ایام فاطمیه بیشتر شنیده میشوند می‌پردازیم؛ شبهه نخست درباره نبود درب های چوبی در خانه‌های مدینه در صدر اسلام است و شبهه دوم، ادعای وجود رابطه‌ای دوستانه و صمیمانه میان خلفا و اهل‌بیت(علیهم‌السلام) و ناسازگاری آن با ماجرای هجوم به خانه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها).
سعی بر این بوده در این نوشتار، مانند پست پیشین، برای پاسخ‌گویی به این شبهات بیشتر از گزارش‌هایی در منابع اهل‌سنت استفاده می‌کنیم. البته باید از ابتدا بیان کنیم که نقل این گزارش‌ها به معنای پذیرش صحت آن‌ها یا تأیید محتوای آن‌ها از سوی ما نیست؛ بلکه هدف، استناد به منابع مورد قبول اهل‌سنت و نشان دادن نادرستی برخی ادعاها بر اساس شواهدی است که در منابع خودشان وجود دارد.1
۱. آیا خانه‌های مدینه در صدر اسلام درِ چوبی نداشتند؟
یکی از شبهاتی که برخی از اهل تسنن و وهابیت در ایام فاطمیه مطرح می‌کنند، این است که خانه‌های مردم مدینه در صدر اسلام اصلاً درِ چوبی نداشته‌اند؛ بنابراین، سخن گفتن از آتش زدن درِ خانه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) نمی‌تواند درست باشد.
اما آیا واقعاً در ساخت درب خانه‌های آن دوران از چوب استفاده نمی‌شده است؟! کافی است به کتاب‌های تاریخی و روایی مراجعه کنیم تا گزارش‌های متعددی درباره وجود درب‌های چوبی در خانه‌ها و حتی باغ‌های مدینه ببینیم. در ادامه، به چند نمونه از این گزارش‌ها اشاره می‌کنیم.
درب خانه عایشه
محمد بن ابی‌فدیک نقل می‌کند که محمد بن هلال خانه‌های همسران پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) را که از شاخه‌های درخت خرما ساخته شده بودند، دیده بود. از او درباره خانه عایشه پرسیدم. گفت درِ خانه‌اش به طرف شام بود. پرسیدم یک لنگه داشت یا دو لنگه؟ پاسخ داد که بیش از یک لنگه نداشت. سپس درباره جنس آن پرسیدم. گفت از چوب درخت عرعر 2 یا ساج بود.3
درب باغ اریس
ابوموسی اشعری نقل می‌کند که به دنبال پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) رفت تا اینکه ایشان به چاه اریس، از باغ‌های مدینه، رسیدند. ابوموسی می‌گوید در کنار درِ باغ نشستم؛ دری که از شاخه‌های درخت خرما ساخته شده بود.
این گزارش به‌صراحت از وجود دری ساخته‌شده از شاخه‌های درخت خرما در مدینه خبر می‌دهد. حال پرسش اینجاست: وقتی در صدر اسلام برای باغ‌ها از درهای چوبی استفاده می‌شده، چه دلیلی وجود دارد که ساخت درِ چوبی برای خانه‌ها را ناممکن بدانیم؟
درب های خانه پیامبر(ص)
انس بن مالک، صحابی پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، نقل می‌کند که درهای خانه پیامبر با ناخن کوبیده می‌شد.
بر اساس این روایت فهمیده می‌شود که درب خانه پیامبر از چوب بوده است، زیرا اگر غیر از این بود دیگر معنا نداشت که با نوک انگشتان و ناخن ضربه‌ای به آن زده شود تا صاحب خانه صدای آن را بشنود.
روایت امام صادق(ع) درباره شکاف درب حجره رسول خدا
امام صادق(علیه‌السلام) فرموده‌اند هنگامی که رسول خدا(صلی‌الله‌علیه‌وآله) در یکی از حجره‌های خود بودند، ناگهان مردی از شکاف در به داخل اتاق نگاه کرد. در آن هنگام، داسی در دست پیامبر(ص) بود؛ در این هنگام رسول خدا فرمود: چنانچه نزدیک بودی، هر آن چشمت را با این وسیله بیرون می‌آوردم.
سخن امیرالمؤمنین(ع) درباره خانه‌های اهل‌بیت
امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) درباره وضعیت خانه‌های اهل‌بیت(علیهم‌السلام) می‌فرمایند:
«ما اهل بیت محمد صلی الله علیه و آله هیچ سقف و در و پوششی برای خانه‌هایمان جز شاخه‌ی درخت خرما و مانند آن نیست.»
این گزارش‌ها در کنار یکدیگر نشان می‌دهند که استفاده از درهای چوبی و درهایی ساخته‌شده از شاخه‌های درخت خرما در خانه‌ها، حتی باغ‌های مدینه رواج داشته است. بنابراین، ادعای اینکه خانه‌های مردم مدینه در صدر اسلام اصلاً درِ چوبی نداشته‌اند، با شواهد موجود در منابع تاریخی و روایی سازگار نیست و از پایه بی‌اساس است.
۲. آیا رابطه دوستانه خلفا با اهل‌بیت(ع) با ماجرای هجوم به خانه حضرت زهرا(س) سازگار است؟
شبهه دیگری که برخی از اهل‌سنت درباره ماجرای فاطمیه مطرح می‌کنند، این است که میان خلفا و اهل‌بیت پیامبر(علیهم‌السلام) اختلافی وجود نداشته و رابطه آن‌ها همواره دوستانه و صمیمانه بوده است. بر همین اساس، می‌گویند چگونه ممکن است کسانی که چنین رابطه‌ای با اهل‌بیت داشته‌اند، به خانه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) حمله کرده و درِ خانه ایشان را به آتش کشیده باشند؟
برای روشن شدن این مسئله، کافی است یک پرسش ساده را از خودمان بپرسیم:
آیا تا به حال برایتان پیش آمده است که به کسی علاقه زیادی داشته باشید، اما در عین حال تصمیم بگیرید خانه او را به آتش بکشید؟! آیا در نگاه مردم دنیا، تهدید کردن کسی به سوزاندن خانه‌اش نشانه لطف و محبت به اوست؟ روشن است که چنین تهدیدی را نمی‌توان نشانه دوستی و صمیمیت دانست.
نکته مهم اینجاست که این تهدید، تنها در منابع شیعه نقل نشده است؛ بلکه ابن‌ابی‌شیبه، از عالمان بزرگ اهل‌سنت، آن را در کتاب خود با سند صحیح گزارش کرده است. او نقل می‌کند که پس از بیعت مردم با خلیفه اول، امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) و زبیر در خانه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) به گفت‌وگو و مشورت می‌پرداختند. وقتی این خبر به خلیفه دوم رسید، به خانه حضرت زهرا(س) آمد و گفت:
ای دختر رسول خدا، محبوب‌ترین فرد نزد ما پدر تو است و پس از پدرت تو هستی! ولی سوگند به خدا این محبت مانع از آن نیست که اگر این افراد در خانه تو جمع شوند من دستور دهم خانه را بر اهل آن بسوزانند!!
این جمله را گفت و بیرون رفت، هنگامی که علی (علیه السلام) و زبیر به خانه بازگشتند، دخت گرامی پیامبر(سلام الله علیها) به امام علی (علیه السلام) و زبیر گفت: خلیفه دوم نزد من آمد و سوگند یاد کرد که اگر اجتماع شما تکرار شود، خانه را بر شماها بسوزاند، به خدا سوگند! او آنچه را که قسم خورده است انجام می‌دهد!»
اکنون باید پرسید: چگونه می‌توان از یک‌سو چنین گزارشی را در منابع اهل‌سنت دید و از سوی دیگر، ادعا کرد که میان خلفا و اهل‌بیت هیچ اختلاف و تنشی وجود نداشته و رابطه آن‌ها کاملاً دوستانه بوده است؟
اما این تنها گزارش موجود نیست. روایت دوم در صحیح بخاری که بشدت مورد قبوا اهل سنت هست آمده است. در این کتاب نقل شده که امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) تا زمانی که حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) زنده بودند، با خلیفه اول بیعت نکردند.
اینجا پرسشی جدی مطرح می‌شود: اگر خلیفه دوم تهدید خود را عملی نکرده بود، آیا از تصمیم خود برگشته و به سوگندش عمل نکرده بود؟ آیا خانه را آتش نزد و کفاره قسم داد؟ یا اینکه امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) از موضع خود کوتاه آمدند و در همان زمان بیعت کردند؟
پاسخ واضح است: هیچ کدام.
پس وقتی گزارش ابن‌ابی‌شیبه درباره تهدید خلیفه دوم را در کنار گزارش صحیح بخاری درباره بیعت نکردن امیرالمؤمنین(ع) تا زمان حیات حضرت زهرا(س) قرار می‌دهیم، با مجموعه‌ای از شواهد روبه‌رو می‌شویم که نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن‌ها گذشت؛ به‌ویژه آنکه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) با قهر و غضب از خلیفه از دنیا رفتند و مظلومانه و شبانه به خاک سپرده شدند.
جمع‌بندی
شواهد تاریخی و روایی نشان می‌دهند که درب‌های چوبی در خانه‌های مدینه وجود داشته‌اند؛ بنابراین شبهه نبود درب‌های چوبی، از ریشه بی‌اساس است.
همچنین، گزارش ابن‌ابی‌شیبه از تهدید خلیفه دوم به آتش زدن خانه حضرت زهرا(س)، در کنار گزارش صحیح بخاری مبنی بر بیعت نکردن امیرالمؤمنین(ع) تا زمان رحلت ایشان، ادعای نبود اختلاف و وجود رابطه‌ای کاملاً دوستانه میان خلفا و اهل‌بیت(ع) را مردود می‌شمارد.
در پایان، از تلاش ارزشمند گروه مشکات هدایت در پرداختن به مسئله مهم پاسخ‌گویی به شبهات فاطمیه و روشنگری در این زمینه صمیمانه قدردانی می‌کنیم. امید است این تلاش‌ها به شناخت عمیق‌تر جایگاه و فضائل حضرت زهرا(س) و پاسخ‌گویی مستدل به این پرسش‌ها و شبهات کمک کند.
- به این روش در منطق و مباحث کلامی «الزام خصم» می‌گویند؛ یعنی برای پاسخ‌گویی به طرف مقابل، از مبانی، منابع و باورهایی استفاده می‌کنیم که خودش آن‌ها را پذیرفته است تا نشان دهیم بر اساس همان مبانی نیز نمی‌تواند ادعای خود را حفظ کند.
- نوعی درخت که در فارسی به آن سرو می‌گویند
- درختی که چوب آن بسیار محکم است