شبهات فاطمیه؛ پاسخ به شبهه سکوت صحابه در برابر هجوم به خانه حضرت زهرا(س)
مقدمه
در پست پیشین از سلسله‌پست‌های پاسخ به شبهات فاطمیه، به شبهه عدم وجود درب چوبی در صدر اسلام و شبهه رابطه حسنه خلفا با اهل‌بیت(ع) پرداختیم.
اما در این نوشتار، شبهه دیگری را بررسی می‌کنیم، شبهه‌ای که وهابیت و برخی اهل تسنن خصوصاً در ایام فاطمیه مطرح می‌کنند:
اگر هجوم به خانه حضرت فاطمه علیها السلام واقعیت داشت، امکان نداشت اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله، در چنین واقعه‌ی بزرگی سکوت اختیار کنند و فقط تماشاگر حمله به خانه دختر رسول خدا باشند. آن هم اصحابی که در جنگ‌ها جان‌فشانی‌ها کردند و هجرت کردند و در همه حال مطیع پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بودند.
برای پاسخ به این شبهه، از دو روش پاسخ نقضی1 و پاسخ حلی2 استفاده می‌کنیم؛ سپس نمونه‌هایی از رفتار برخی مسلمانان در زمان حیات پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) را از منظر قرآن بررسی می‌کنیم.
پاسخ نقضی: آیا پیروان سایر پیامبران بعد از پیامبرشان بر مسیر حق باقی ماندند؟
۱. اختلاف و رویارویی میان پیروان پیامبران
خداوند در آیه ۲۵۳ سوره بقره می‌فرماید:
«وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَٰكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ…»
«و اگر خداوند می‌خواست، کسانی که بعد از آنها (پیامبران) بودند، بعد از آن همه نشانه‌های روشن که برای آنها آمد، جنگ و ستیز نمی‌کردند ولی این امت‌ها بودند که با هم اختلاف کردند؛ بعضی ایمان آوردند و بعضی کافر شدند.»
این آیه نشان می‌دهد که حتی پس از آمدن پیامبران و آشکارشدن نشانه‌های روشن الهی، همه پیروان آنان بر یک مسیر باقی نماندند؛ بلکه گروهی ایمان آوردند و گروهی دیگر کافر شدند. پس سابقه همراهی با پیامبر و مشاهده نشانه‌های حقانیت او، تضمین‌کننده وفاداری همیشگی همه همراهان نیست. وقتی در میان پیروان پیامبران پیشین چنین اختلافی رخ داده است، چرا باید امکان انحراف یا سکوت برخی از اصحاب پیامبر اسلام(صلی‌الله‌علیه‌وآله) را محال بدانیم؟
۲. انحراف قوم موسی در غیاب پیامبرشان
نمونه دیگر، ماجرای قوم حضرت موسی(علیه‌السلام) است. خداوند در آیه ۱۴۲ سوره اعراف می‌فرماید:
«وَوَاعَدْنَا مُوسَىٰ ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ۚ وَقَالَ مُوسَىٰ لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ»
طبق این آیه، حضرت موسی(علیه‌السلام) به فرمان خداوند برای چهل شب از قوم خود جدا شد و پیش از رفتن، به برادرش هارون سفارش کرد که جانشین او در میان قوم باشد و به اصلاح امور بپردازد. بااین‌حال، گروهی از قوم موسی در غیاب او به گوساله‌پرستی روی آوردند. قرآن در آیه ۱۴۸ همین سوره می‌فرماید:
«وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَىٰ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ»
«قوم موسی بعد (از رفتن) او (به میعادگاه با خدا)، از زیورهای خود گوساله‌ای ساختند؛ جسد بی‌جانی که صدای گوساله داشت! آیا آنها نمی‌دیدند که با آنان سخن نمی‌گوید، و به راه (راست) هدایتشان نمی‌کند؟! آن را (خدای خود) انتخاب کردند، و ظالم بودند!»
قوم موسی پیش‌تر معجزات الهی را دیده بودند؛ بااین‌حال، گروهی از آنان در غیاب پیامبرشان از مسیر توحید منحرف شدند. پس نمی‌توان همراهی با پیامبر را دلیل مصونیت همه صحابه از خطا دانست یا با استناد به مجاهدت برخی صحابه، سکوت دیگران در ماجرای هجوم به خانه حضرت زهرا(س) را منکر شد.
پاسخ حلی: آیا همه صحابه در زمان حیات پیامبر از ایشان پیروی می‌کردند؟
ما منکر مجاهدت‌ها و ایثارگری‌های برخی صحابه پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) نیستیم؛ اما در میان آنان کسانی نیز بودند که از فرمان پیامبر سرپیچی می‌کردند و حتی در موقعیت‌های حساس، ایشان را تنها می‌گذاشتند. با وجود چنین نمونه‌هایی، چگونه می‌توان انتظار داشت که همه صحابه پس از رحلت پیامبر، حتماً از حضرت فاطمه(س) حمایت و دفاع کنند؟
۱. رهاکردن پیامبر در جنگ احد
خداوند در آیه ۱۵۳ سوره آل‌عمران می‌فرماید:
«إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَىٰ أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ…»
«(به خاطر بیاورید) هنگامی که (در جنگ احد) از کوه بالا می‌رفتید و به پشت سرتان نگاه نمی‌کردید و پیامبر از پشت سر شما را صدا می‌زد، سپس اندوه‌ها را یکی پس از دیگری به شما جزا داد این بخاطر آن بود که دیگر برای از دست رفتن (غنائم جنگی) غمگین نشوید.»
این آیه از گروهی سخن می‌گوید که در جنگ احد میدان را ترک کردند و گریختند؛ درحالی‌که پیامبر آنان را صدا می‌زد. این اتفاق با وجود تجربه یاری الهی و پیروزی مسلمانان در جنگ بدر رخ داد؛ با این‌حال، گروهی به‌دلیل توجه به غنائم، فرمان پیامبر را نادیده گرفتند و ایشان را تنها گذاشتند. اکنون باید پرسید: کسانی که در زمان حیات پیامبر و در میدان جنگ، با وجود شنیدن صدای ایشان، فرمانشان را نادیده گرفتند و ایشان را تنها گذاشتند، چگونه می‌توانند دلیلی بر وفاداری قطعی همه صحابه پس از رحلت آن حضرت باشند؟
۲. ترک پیامبر هنگام خطبه نماز جمعه
خداوند در آیه ۱۱ سوره جمعه می‌فرماید:
«وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا ۚ قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ»
«هنگامی که آنها تجارت یا سرگرمی و لهوی را ببینند پراکنده می‌شوند و به سوی او می‌روند و تو را ایستاده به حال خود رها می‌کنند. بگو آنچه نزد خداست از لهو و تجارت بهتر است و خداوند بهترین روزی‌دهندگان است.»
خداوند در اینجا تصریح می‌فرماید که صحابه بخاطر تجارت و مال دنیا در حین نماز جمعه با بی‌احترامی تمام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را رها کرده و سخنان ایشان را نادیده گرفته و مال دنیا را بر رسول خدا ترجیح دادند.
یکی از اساتید در همین زمینه خاطره‌ای از گفت‌وگوی خود با یکی از علمای اهل‌سنت زاهدان نقل می‌کردند. ایشان می‌گفت از آن مولوی پرسیدم: «فرض بفرمایید شما خطیب نماز جمعه هستید و مردم پای خطبه شما نشسته‌اند؛ اما در همان هنگام، عده زیادی نماز جمعه را ترک کنند و به دنبال تجارت و لهو و لعب بروند. نظر شما درباره این افراد چیست؟ هرچه درباره آنان بگویید، ما نیز همان را درباره کسانی می‌گوییم که پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) را هنگام خطبه‌خواندن ترک کردند.» به نقل از آن استاد، آن عالم سنی پاسخ روشنی برای این پرسش نداشت و از اضطراب پیوسته دست به ریش خود می‌کشید.
وقتی قرآن از ترک پیامبر در حال خطبه‌خواندن سخن می‌گوید، چگونه می‌توان ادعا کرد که همه صحابه همواره مطیع ایشان بودند و هرگز پیامبر را تنها نگذاشتند؟
جمع‌بندی پاسخ به شبهات فاطمیه
شبهه سکوت صحابه بر این پیش‌فرض استوار است که همه آنان، بدون استثنا، همواره وفادار و مطیع پیامبر بوده‌اند؛ درحالی‌که قرآن از اختلاف و انحراف در میان پیروان پیامبران پیشین و نیز از سرپیچی و تنهاگذاشتن پیامبر اسلام از سوی برخی صحابه سخن می‌گوید.
بنابراین، مجاهدت برخی صحابه را نمی‌توان به همه تعمیم داد و از آن، وفاداری قطعی تک‌تک آنان را نتیجه گرفت. سابقه همراهی با پیامبر، دلیل کافی برای رد احتمال سکوت یا کوتاهی برخی افراد در برابر حوادث پس از شهادت ایشان نیست؛ در نهایت به این نتیجه می‌رسیم افرادی که به این شبهات تمسک می‌کنند، همانند کسانی هستند که در هنگام غرق شدن از هر خس و خاشاکی برای نجات خود استفاده می‌کنند.
در پایان، از تلاش ارزشمند گروه مشکات هدایت در پرداختن به مسئله مهم پاسخ‌گویی به شبهات فاطمیه و روشنگری در این زمینه صمیمانه قدردانی می‌کنیم. امید است این تلاش‌ها به شناخت عمیق‌تر جایگاه و فضائل حضرت زهرا(س) و پاسخ‌گویی مستدل به این شبهات کمک کند.