گاهی انسان میان کار و خستگیِ روز، ناگهان حس می‌کند چیزی درونش خالی است. گویی روحش تشنه است، اما نمی‌داند به دنبال چیست. پیامبر(ص) با یک جمله، مسیر را روشن کرد:
«طلب العلم فریضة علی کل مسلم»[1]؛ علم‌آموزی، وظیفه‌ای الهی است بر هر مسلمان.

این حدیث، فقط یک توصیه اخلاقی نیست؛ فرمانی است از سوی خالق برای بیدار ماندن انسان. وجوبِ علم، یعنی خدا نمی‌خواهد بندگانش در تاریکی جهل بمانند. او انسان را آفرید تا بداند، تا آگاهانه زندگی کند.

وجوب؛ نشانهٔ احترام خدا به عقل انسان

وقتی خدا چیزی را واجب می‌کند، یعنی در آن خیر قطعی است. همان‌گونه که نماز، روح را زنده می‌کند، علم نیز جان را بیدار می‌سازد. «وجوب طلب علم» یعنی خدا به عقل انسان حرمت گذاشته و او را مسئول شناخت حقیقت کرده است.
در نگاه دین، جهل تنها نادانی نیست، بلکه نوعی غیبت از خود است. علم، بازگشت به خویش است. هر دانشی که ما را به فهمِ درست‌ترِ خود و جهان نزدیک کند، عبادت است.

در وجوب علم، نه اجبار خشک، بلکه دعوتی لطیف نهفته است؛ دعوت به برخاستن از غفلت. این فرمان، نه برای عالم شدنِ ظاهری، بلکه برای «انسان شدن» است.

“وجوب طلب علم، احترام خدا به عقل انسان است؛ فرمانی برای بیدار شدن، نه باری بر دوش.”

طلب علم؛ مسیر بندگی آگاهانه

وقتی پیامبر(ص) می‌گوید «طلب علم فریضه است»[1]، یعنی ایمان بدون فهم، ناقص است. بندگیِ کور، در منطق اسلام جایی ندارد. علم، چراغ عبادت است. هرچه انسان بیشتر بفهمد، زیباتر بندگی می‌کند.
در حقیقت، علم مقدمه‌ی عمل است؛ نه برای فخر، بلکه برای فهمیدنِ حکمت هستی. جوینده‌ی علم، با هر گامی که برمی‌دارد، در مسیر عبودیت پیش می‌رود. اینجاست که «وجوب» معنا می‌یابد: خدا خواسته انسان به‌خاطر خودش رشد کند.

وجوبِ عمومی؛ عدالت در مسیر دانستن

در این حدیث، پیامبر(ص) فرمود: بر هر مسلمان.
نه مرد را بر زن برتری داد، نه عالم را بر عامی. یعنی علم، ارثِ مشترک همه انسان‌هاست. خداوند راه دانایی را برای همگان گشوده است. این نگاه، بنیان عدالت در اسلام است: هیچ‌کس بهانه‌ای برای ندانستن ندارد.
طلب علم، با عدالت آغاز می‌شود؛ با باور به این‌که همه می‌توانند بفهمند، همه می‌توانند رشد کنند.

در جامعه‌ای که علم‌آموزی وظیفه‌ی همگان شود، جهل فرصت سلطه پیدا نمی‌کند. جامعهٔ آگاه، جامعه‌ای آزاد است.

“وقتی دانستن وظیفه همگان شود، دیگر جهل فرمانروایی نخواهد کرد.”

مسیر تعالی؛ بازگشت از دانستن به شدن

وجوب علم، آغاز راه است. دانستن، کافی نیست؛ باید آن دانایی به «شدن» بینجامد. کسی که در مسیر علم قدم می‌زند، باید در خود تحول بیافریند. این همان معنای «تعالی» است: علم برای رشد، نه برای نمایش.
در مسیر مدرسهٔ تعالی، یادگیری فقط درس و مفهوم نیست؛ نوعی تربیت روح است. انسانِ طالب علم، کم‌کم درمی‌یابد که هر آموختن، عبادتی است؛ هر پرسش، دری به سوی شناخت بیشتر خدا. با شرکت در سیر آموزشی مدرسه تعالی این مسیر را طی کنید.

نتیجه

حدیث «طلب العلم فریضة علی کل مسلم» یادآور یک حقیقت جاودانه است: خدا، دانایی را عبادت کرده است. هرکس به دنبال علم می‌رود، در مسیر بندگی گام می‌گذارد. این وجوب، نشان عشق الهی به انسان است؛ عشقی که می‌خواهد او آگاه، آزاد و روشن زندگی کند.

پی‌نوشت:

[1] کافی، جلد1 ، صفحه 72