ایام فاطمیه، فرصتی برای بازخوانی سیره و جایگاه بی‌نظیر حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و آشنایی بیشتر با فضائل آن بانوی بزرگ است. بااین‌حال، هر ساله خصوصا در ایام فاطمیه، شبهاتی درباره شخصیت و زندگی ایشان مطرح می‌شود که بررسی و پاسخ‌گویی مستدل به آن‌ها ضرورت دارد.
در این نوشته، به دو شبهه درباره حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها می‌پردازیم: نخست، شبهه‌ای درباره یکی از فضائل برجسته ایشان، یعنی پیوند رضایت و غضب حضرت زهرا با رضایت و غضب الهی؛ و دوم، پرسشی درباره نام‌گذاری حضرت محسن علیه‌السلام پیش از تولد.
شبهه اول: آیا خداوند با رضایت و غضب ایشان خشنود یا خشمگین می‌شود؟
یکی از فضائل برجسته حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها، جایگاه ویژه ایشان نزد خداوند متعال است؛ جایگاهی که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در کلامی صریح آن را بیان فرموده‌اند:
«یا فاطِمَةُ، إِنَّ اللهَ یَغْضَبُ لِغَضَبِکِ وَیَرْضى لِرِضاکِ»1
«ای فاطمه! خداوند با خشم تو خشمگین و با رضایت تو خشنود می‌شود.»
این حدیث، بیانگر منزلت والای حضرت زهرا سلام‌الله‌علیهاست؛ بااین‌حال، برخی از وهابیان با طرح شبهه‌ای درباره آن، درصدد خدشه وارد کردن به همین فضیلت برآمده‌اند. آن‌ها می‌گویند: بر اساس این روایت، خداوند تابع رضایت و غضب حضرت فاطمه شده است؛ به این معنا که هرگاه ایشان خشنود شوند، خداوند نیز خشنود می‌شود و هرگاه خشمگین شوند، خداوند نیز خشمگین خواهد شد؛ درحالی‌که خداوند متعال نمی‌تواند تابع اراده و خواست شخص دیگری باشد.
اما آیا چنین برداشتی از حدیث صحیح است؟ برای روشن شدن موضوع، پاسخ را از دو جهت بررسی می‌کنیم.
پاسخ نقضی: آیا ارتباط غضب پیامبر با غضب الهی نیز به معنای تبعیت خداوند است؟
برای پاسخ به این اشکال، ابتدا به این آیه از سوره فتح توجه کنیم. خداوند متعال می‌فرماید:
«فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْرًا حَسَنًا وَإِنْ تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُمْ مِنْ قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا»2
«پس اگر اطاعت کنید، خداوند پاداشی نیکو به شما عطا می‌کند و اگر روی‌گردان شوید، همان‌گونه که پیش‌تر روی‌گردان شدید، شما را به عذابی دردناک گرفتار خواهد کرد.»
بر اساس این آیه، خداوند متعال پاداش و کیفر بندگان را به اطاعت یا سرپیچی آن‌ها مرتبط کرده است. آیا می‌توان ادعا کرد که خداوند با این کار، تابع خواست بندگان شده است؟ روشن است که چنین برداشتی نادرست است.
نکته قابل‌توجه آنکه در روایتی از صحیح بخاری3 نیز به ارتباط میان غضب پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و غضب الهی اشاره شده است. بر اساس این روایت، خلیفه دوم پس از آنکه متوجه می‌شود یکی از همسران پیامبر، رسول خدا را ناراحت کرده است، با لحنی پرسش‌گونه می‌گوید: آیا {همسر پیامبر} از خشم و غضب خداوند به سبب غضب رسولش در امان است؟
حال باید پرسید: اگر صرفِ پیوند میان غضب یک بنده برگزیده خدا و غضب الهی به معنای تابع شدن خداوند از آن بنده باشد، آیا همین اشکال درباره سخن خلیفه دوم مطرح نخواهد شد؟
پاسخ حلی: این حدیث چه فضیلتی را برای حضرت زهرا(س) اثبات می‌کند؟
برای فهم درست حدیث، باید به معنای آن توجه کنیم. مقصود این نیست که حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها ممکن است از چیزی خشنود شوند که خداوند از آن ناخشنود است، یا از امری خشمگین شوند که مورد رضایت خداوند باشد؛ بلکه بر اساس این روایت، اثبات می‌شود رضایت و غضب ایشان با رضایت و غضب الهی هماهنگ است.
به بیان روشن‌تر، حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها از آنچه خداوند به آن راضی است، خشنود و از آنچه خداوند از آن ناخشنود است، خشمگین می‌شوند. بنابراین، رضایت و غضب ایشان در برابر رضایت و غضب الهی قرار نمی‌گیرد، بلکه در امتداد همان مسیر است.
از همین‌جا می‌توان به نکته مهم این حدیث پی برد: چنین جایگاهی برای حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نشان‌دهنده عصمت ایشان است؛ چراکه رضایت و غضب آن حضرت از مسیر رضایت و غضب خداوند خارج نمی‌شود.
شبهه دوم: نام حضرت محسن(ع) پیش از تولد؛ آیا بدون سونوگرافی می‌توان جنسیت فرزند را دانست؟
شبهه دیگری که درباره وجود حضرت محسن علیه‌السلام مطرح می‌شود، به نام‌گذاری ایشان پیش از تولد مربوط است. برخی از اهل سنت می‌پرسند: در صدر اسلام که دستگاه سونوگرافی وجود نداشت، چگونه می‌دانستند فرزند حضرت زهرا پسر است تا پیش از تولد، نام «محسن» را برای او انتخاب کنند؟
برای پاسخ به این پرسش نیز می‌توان از دو جهت بحث را بررسی کرد.
پاسخ نقضی: یک بام و دو هوا در منابع اهل‌سنت
نکته قابل‌توجه این است که این اشکال، پیش از هر چیز، متوجه برخی گزارش‌های موجود در منابع اهل‌سنت نیز هست. در کتاب‌های شماری از عالمان اهل‌سنت، گزارش‌هایی نقل شده که بر اساس آن‌ها، جنسیت فرزند خلیفه اول پیش از تولد مشخص شده بود و حتی این موضوع از کرامات او به شمار آمده است! برای نمونه:
- ۱. سبکی، از عالمان برجسته اهل‌سنت، در کتاب طبقات الشافعیه، جلد دوم، صفحه ۳۲۲، یکی از کرامات خلیفه اول را خبر دادن از دختر بودن فرزندی می‌داند که قرار بود متولد شود.
- ۲. ابن‌تیمیه نیز در کتاب مجموع الفتاوی، جلد یازدهم، صفحه ۳۱۸، هنگام بحث درباره کرامات غیرپیامبران، به گزارشی اشاره می‌کند که بر اساس آن، خلیفه اول از دختر بودن فرزندِ در رحم همسرش خبر داده بود.
البته استناد به این گزارش‌ها به معنای پذیرش صحت آن‌ها نیست؛ ما چنین مطالبی را قبول نداریم و صرفاً برای الزام طرف مقابل به منابع مورد قبول خودش به آن‌ها استناد می‌کنیم.
اکنون پرسش اینجاست: اگر دانستن جنسیت فرزند پیش از تولد، بدون ابزارهای امروزی، امری ناممکن باشد، این گزارش‌ها چگونه توجیه می‌شوند؟ آیا در آن زمان دستگاه سونوگرافی وجود داشته است که جنسیت فرزند را مشخص کند؟!
پاسخ حلی: نام‌گذاری حضرت محسن(ع) با آگاهی پیامبر از طریق وحی
اما درباره اصل نام‌گذاری حضرت محسن علیه‌السلام پیش از تولد، باید توجه داشت که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در طول ۲۳ سال دوران رسالت خود، از طریق وحی الهی از حوادث و رویدادهای گوناگون آینده آگاه می‌شدند. یکی از این موارد، آگاهی از فرزند پسر برای حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها بود.
در کتاب الکافی، جلد اول، صفحه ۱۸، روایتی از امام علی علیه‌السلام نقل شده است که بر اساس آن، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله پیش از تولد حضرت محسن، نام ایشان را مشخص کرده بودند.
این موضوع با نمونه‌های دیگری در قرآن کریم نیز قابل مقایسه است؛ چنان‌که خداوند پیش از تولد حضرت یحیی و حضرت عیسی علیهم السلام، نام آن دو را به ترتیب به حضرت زکریا و حضرت مریم بشارت داده بود.
«إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ يَحْيَى»4
«ما تو را به پسری بشارت می‌دهیم که نامش یحیی است.»
«يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ»5
«ای مریم! خداوند تو را به کلمه‌ای از جانب خود بشارت می‌دهد که نامش مسیح، عیسی بن مریم است.»
بنابراین، همان‌گونه که خداوند متعال پیش از تولد حضرت یحیی و حضرت عیسی علیهماالسلام، نام و مشخصات آنان را به پیامبران و بندگان برگزیده خود خبر داده است، آگاهی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله از نام فرزند حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نیز امری ممکن و در چارچوب آگاهی‌بخشی الهی است.
سخن پایانی؛ سلسله‌پست‌های پاسخ به شبهات فاطمیه
آنچه در این نوشته خواندیم، دو نمونه از شبهاتی بود که درباره فضائل و زندگی حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها مطرح شده است. پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها، فرصتی برای بازشناسی دقیق‌تر جایگاه آن حضرت و آشنایی با استدلال‌هایی است که در دفاع از حقایق تاریخی و اعتقادی می‌توان مطرح کرد.
این نوشته آغاز یک مجموعه است. در ایام فاطمیه، با سلسله‌پست‌های «پاسخ به شبهات فاطمیه» همراه شما خواهیم بود و در هر قسمت، به بررسی و پاسخ‌گویی به شبهاتی درباره حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها می‌پردازیم.
امیدواریم این مجموعه، گامی در مسیر شناخت عمیق‌تر مقام و فضائل حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و پاسخ‌گویی مستدل و روشنگرانه به پرسش‌های مخاطبان باشد.
یک نظر در مورد “فاطمیه؛ پاسخ به دو شبهه درباره فضائل حضرت زهرا(س) و حضرت محسن(ع)”