در مقاله پیشین، ابزارهای عملیِ خودسازی (صمت، جوع، سهر و…) را شناختیم. حال که مجهز به ابزار شدهایم، باید بدانیم در چه «زمانی» و در چه «موقعیتی» قرار داریم. آیا ماه رمضان صرفاً یک ماه مثلِ سایر ماههاست که فقط در آن غذا نمیخوریم؟ پاسخ امام سجاد (ع) خیرهکننده است. ایشان در صحیفه سجادیه، پرده از حقیقتی برمیدارند که نشان میدهد خداوند این قطعه از زمان را از میان تمامِ ازل تا ابد «گلچین» کرده است1. فضایل اختصاصی ماه رمضان آنقدر عظیم است که اولیای خدا آن را «عید» خود میدانند و برای رسیدن به آن لحظهشماری میکنند. در این نوشتار، به چراییِ این انتخاب و نوعِ معاملهای که میتوان در این بازارِ پررونق انجام داد، میپردازیم.
گلچینِ زمانها؛ چرا رمضان «برگزیده» شد؟
زمانها در ظاهر یکسانند، اما در باطن، تفاوتهایی بنیادین دارند. امام سجاد (ع) میفرمایند: «تَخَیَّرْتَهُ مِنْ جَمِیعِ الْأَزْمِنَةِ وَ الدُّهُورِ»2؛ خدایا! تو ماه رمضان را از میان تمام روزگاران و زمانها انتخاب و جدا کردی. این «انتخاب»، نشاندهندهٔ یک ظرفیتِ وجودیِ خاص در این ماه است. همانطور که در میانِ سنگها، یکی الماس میشود، در میانِ ماهها نیز رمضان، الماسِ زمانهاست.
خداوند این ماه را بر سایر اوقات «ایثار» کرد و برتری داد. چرا؟ چون بارِ سنگینِ وحی تنها در ظرفیتِ این ماه میگنجید: «أَنْزَلْتَ فِیهِ مِنَ الْقُرْآنِ وَ النُّورِ»3. نزولِ قرآن، تعیینِ مقدرات در شب قدر و مضاعف شدنِ ایمان، همگی نشان میدهند که ساختارِ معنویِ این ماه، با تمامِ سال متفاوت است. درکِ این «برگزیدگی»، ادبِ حضورِ ما را تغییر میدهد؛ ما واردِ یک منطقهٔ حفاظتشده و مقدس شدهایم که قوانینِ فیزیکِ معنوی در آن متفاوت عمل میکند.
تحفهٔ اختصاصی؛ هدیهای که به دیگران داده نشد
یکی از نکاتی که شاید کمتر به آن توجه کرده باشیم، «اختصاصی بودن» این سفره برای امت پیامبر خاتم (ص) است. امام سجاد (ع) با فخر و مباهات به درگاه خدا عرضه میدارند: «وَ آثَرْتَنَا بِهِ عَلَى سَائِرِ الْأُمَمِ»4؛ خدایا! تو ما را به وسیلهٔ این ماه بر سایر ملتها برتری دادی و این فضیلت را مخصوصِ ما گرداندی.
در امتهای گذشته (مثل قوم یهود و نصاری)، روزه وجود داشته، اما فضایل اختصاصی ماه رمضان با این کیفیت، شبِ قدری که از هزار ماه برتر باشد و نزولِ یکجای قرآن، موهبتی است که فقط به احترامِ پیامبر اکرم (ص) به ما داده شده است. این ماه، «عیدِ اولیای الهی» است. همانطور که شاعر میگوید: «روزِ عیش و طرب و عیدِ صیام است امروز»، اولیای خدا در این ماه نه احساسِ گرسنگی و سختی، بلکه احساسِ جشن و سرور دارند؛ زیرا درِ کاخِ ویژهای به رویشان باز شده که بر روی امتهای پیشین بسته بود.
تجارتِ جان؛ معاملهای فراتر از سودِ بانکی
حال که در این زمانِ برگزیده و اختصاصی قرار داریم، چه باید کرد؟ انسانها در این ماه به دو دسته تقسیم میشوند: «تجار» و «احرار» (آزادگان). دستهٔ اول کسانیاند که با خدا معاملهٔ «پاداش» میکنند. خدا هم کریم است؛ برای یک آیه ثوابِ ختم قرآن میدهد و برای یک عمل، ۱۰ تا ۷۰۰ برابر پاداش مینویسد (انّهُ ذو فضلٍ عظیم). اینها کاسبانِ خوبی هستند و ضرر نمیکنند.
اما دستهٔ دوم، کسانیاند که دنبالِ «قرضالحسنه» به خدا هستند: «مَنْ ذَا الَّذی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً»5. اینها نمیگویند “خدایا روزه گرفتم، بهشت بده”؛ میگویند “خدایا خودم را به تو دادم”. در فضایل اختصاصی ماه رمضان، معاملهٔ این گروه، معاملهٔ جان است. آنها عملِ خود را نمیبینند که برایش مزد بخواهند؛ آنها هستیِ خود را در طبقِ اخلاص میگذارند. پاداشِ این گروه، عدد و رقم نیست؛ پاداشِ آنها خودِ خداست: «وَ أَنَا أَجْزِی بِهِ»efn_note]من لا یحضره الفقیه ج۲ ص۷۵[/efn_note] (من خودم پاداش او هستم).
گام بعدی چیست؟
دانستیم که ماه رمضان، زمانِ برگزیده و هدیهٔ اختصاصی است و بازارِ معامله با خدا داغ است. اما برای ورود به عمقِ این ضیافت، شرطِ مهمی وجود دارد: «عقلِ توحیدی». آیا میدانید که در منطقِ قرآن، تقرب به خدا نه فقط با “عمل زیاد”، بلکه با “عقلِ زیاد” ممکن است؟
در مقالهٔ آینده، به بررسی جایگاه «عقل و اصحاب الیمین» خواهیم پرداخت و خواهیم دید که چگونه میتوان با هوشمندیِ معنوی، از دیگران سبقت گرفت.
