شبهات فاطمیه؛ پاسخ به شبهات غصب فدک

شبهات فاطمیه؛ پاسخ به شبهات غصب فدک

مقدمه

در پست پیشین از سلسله‌پست‌های «پاسخ به شبهات فاطمیه»، به این پرسش پرداختیم که چرا اصحاب پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) در برابر ماجرای هجوم به خانه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) سکوت کردند.

در این نوشتار، به شبهه دیگری از شبهات فاطمیه درباره ماجرای فدک می‌پردازیم: چرا امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) در دوران حکومت خود، فدک را به اهل بیت(علیهم السلام) باز نگرداندند؟ آیا این مسئله نشان می‌دهد که فدک از ابتدا حق حضرت زهرا(س) و خاندان ایشان نبوده است؟ برای پاسخ به این پرسش، به بررسی دلایل و شواهدی از منابع روایی اهل‌سنت و شیعه می‌پردازیم.

۱. آیا مطالبه‌نکردن یک حق، به معنای نداشتن آن حق است؟

برای روشن‌شدن پاسخ، فرض کنید شخصی خانه فرد دیگری را غصب کند. مالک خانه نیز به دلایل و موانعی، مصلحت ایجاب کند از مطالبه ملک خودش خودداری کند. آیا می‌توان نتیجه گرفت که چون مالک برای پس‌گرفتن خانه اقدامی نکرده، دیگر هیچ حقی نسبت به آن ندارد؟ قطعاً خیر.

گاهی موانعی وجود دارد که صاحب حق را از مطالبه یا بازپس‌گیری مال خود بازمی‌دارد؛ اما این موانع، اصل حق او را از بین نمی‌برند. بنابراین، هیچ ملازمه عقلی میان مطالبه‌نکردن یک حق و نداشتن آن وجود ندارد.

بر همین اساس، اگر امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) در دوران حکومت خود فدک را بازنگرداندند، نمی‌توان از این رفتار نتیجه گرفت که فدک حق اهل‌بیت(علیهم‌السلام) نبوده است. برای قضاوت درست، باید مصلحت و موانعی را که حضرت با آن روبه‌رو بودند نیز بررسی کرد.

۲. مطالبه فدک از سوی امیرالمؤمنین(ع) در زمان خلافت خلیفه دوم

اگر امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) فدک را حق اهل‌بیت(علیهم‌السلام) نمی‌دانستند، پس چرا در دوران خلافت خلیفه دوم آن را مطالبه کردند؟

در منابع اهل‌سنت، گزارشی نقل شده است که نشان می‌دهد امیرالمؤمنین(ع) و عباس، عموی پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله)، برای مطالبه سهم خود از میراث پیامبر نزد خلیفه دوم رفتند. خلیفه دوم در سخنان خود خطاب به این دو بزرگوار میگوید: تو ای (عباس) نزد من آمدی و سهم خود را از (میراث) بردار زاده ی خود تقاضا کردی، و این مرد (امام علی علیه السلام) سهم میراث زن خود(حضرت زهرا س ) را از پدرش را می خواهد.

۳. چرا امیرالمؤمنین(ع) در دوران حکومت خود فدک را به اهل بیت(ع) بازنگرداند؟

در پاسخ به این شبهه، باید به سخن خود امیرالمؤمنین(ع) توجه کرد. در روایتی از امام علی(علیه‌السلام) نقل شده است که خلفای پیش از ایشان، برخلاف روش پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) رفتار کرده و سنت آن حضرت را تغییر داده بودند. ایشان توضیح می‌دهند که اگر می‌خواستند مردم را وادار کنند این رویه‌ها را کنار بگذارند و همه امور را به روش پیامبر بازگردانند، بسیاری از سپاهیان از اطرافشان پراکنده می‌شدند و ایشان یا تنها می‌ماندند یا گروه اندکی از شیعیانشان در کنار ایشان باقی می‌ماندند.

امیرالمؤمنین(ع) در ادامه همین روایت، به موارد متعددی از جمله فدک اشاره می‌کنند که بازگرداندن آن‌ها به جایگاه اصلی‌شان می‌توانست موجب پراکندگی مردم از اطراف ایشان شود.

بنابراین، مسئله این نبود که امیرالمؤمنین(ع) فدک را حق اهل‌بیت(ع) نمی‌دانستند؛ بلکه تغییر رویه‌های تثبیت‌شده، در شرایط آن روز می‌توانست پیامدهایی به دنبال داشته باشد که حضرت برای جلوگیری از آن‌ها از اقدام فوری خودداری کردند.

۴. نمونه مشابه در رفتار پیامبر(ص) درباره بازسازی کعبه

برای درک بهتر این شیوه برخورد، می‌توان به رفتار پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) درباره بازسازی کعبه اشاره کرد. عایشه نقل می‌کند که پیامبر فرمودند: اگر قریش تازه‌مسلمان و نزدیک به دوران کفر نبودند، کعبه را خراب می‌کردم و آن را بر پایه و شکل زمان حضرت ابراهیم(علیه‌السلام) می‌ساختم.

پیامبر(ص) با وجود آنکه بازسازی کعبه بر اساس بنای حضرت ابراهیم را در نظر داشتند، ولی به دلیل مصلحت جامعه و نگرانی از ایجاد فتنه و اختلاف میان مردم و حفظ وحدت از انجام این کار خودداری کردند.

پس آیا می‌توان گفت چون پیامبر(ص) کعبه را به شیوه ابراهیمی بازسازی نکردند، به آن باور نداشتند؟ قطعاً چنین نتیجه‌ای صحیح نیست. همان‌گونه که پیامبر(ص) برای جلوگیری از اختلاف و فتنه، از انجام کاری که آن را درست می‌دانستند خودداری کردند، امیرالمؤمنین(ع) نیز با وجود اعتقاد به حق اهل‌بیت(ع) درباره فدک، به دلیل شرایط سیاسی و اجتماعی آن دوران، از بازپس‌گیری آن خودداری نمودند.

۵. غضب حضرت زهرا(س) نسبت به خلیفه اول

نکته دیگری که در بررسی مسئله فدک اهمیت دارد، واکنش حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) نسبت به استناد خلیفه اول به حدیث «انبیاء از خود ارثی بر جای نمی‌گذارند»¹ است.

یکی از اختلافات مهم حضرت زهرا(س) با خلیفه اول، مسئله فدک بود. هنگامی که خلیفه اول در پاسخ به مطالبه حضرت، به این حدیث استناد کرد، حضرت زهرا(س) به این سخن به شدت اعتراض کردند و آن را با آیات قرآن درباره ارث‌بری پیامبران ناسازگار دانستند. در خطبه فدکیه، حضرت به ارث‌بری سلیمان از داوود و دعای حضرت زکریا(علیهماالسلام) برای داشتن فرزندی که وارث او و خاندان یعقوب باشد، استناد می‌کنند و می‌پرسند چگونه ممکن است حکم ارث درباره همه مردم جاری باشد، اما پیامبر اسلام از آن استثنا شده باشد؟

از سوی دیگر، در صحیح بخاری نقل شده است که حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) از خلیفه اول خشمگین شدند و تا پایان عمر با او سخن نگفتند.

۶. داستان هدایت یک دانشجوی اهل‌سنت با خطبه حضرت زهرا(س)

یکی از داستان‌های تأثیرگذار درباره شناخت جایگاه حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها)، سرگذشت «عبدالمنعم حسن سودانی²» است که در کتاب «با نور فاطمه هدایت شدم³» روایت شده است. او که در ابتدا اهل‌سنت بود، آشنایی‌اش با خطبه حضرت زهرا(س) را نقطه آغاز تحول اعتقادی خود می‌داند.

او ماجرا را چنین روایت می‌کند:

روزی به خانه پسرعمویم رفتم. او شیعه بود و من اهل‌سنت؛ بااین‌حال، چون نسبت فامیلی داشتیم، گاهی به دیدارش می‌رفتم و ارتباطمان برقرار بود. وقتی وارد خانه شدم، متوجه شدم ضبط صوت روشن است و سخنرانی یکی از علمای شیعه پخش می‌شود. سخنان سخنران توجهم را جلب کرد. او از خطبه‌ای صحبت می‌کرد که به گفته‌اش، در منابع شیعه و اهل‌سنت نقل شده بود؛ خطبه‌ای که حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) در مسجد مدینه و در دفاع از حق خود درباره فدک ایراد فرموده بودند.

کنجکاوتر شدم و تمام حواسم را به سخنان خطیب سپردم. او بخشی از احتجاج حضرت زهرا(س) با خلیفه اول را نقل می‌کرد. حضرت زهرا(س) خطاب به خلیفه فرموده بودند:

«ای پسر ابوقحافه! آیا در قرآن آمده است که تو از پدرت ارث ببری، اما من از پدرم ارث نبرم؟! حرف عجیبی می‌زنی! آیا کتاب خدا را کنار گذاشته‌ای و به آن پشت کرده‌ای؟ چگونه می‌گویی پیامبر فرمودند ما پیامبران ارثی از خود بر جای نمی‌گذاریم، درحالی‌که خداوند متعال در قرآن می‌فرماید سلیمان وارث داوود شد و همچنین حضرت زکریا از خداوند فرزندی درخواست می‌کند که وارث او و وارث خاندان یعقوب باشد؟! پس چگونه شما ادعا می‌کنید که من از پدرم هیچ بهره‌ای از ارث ندارم؟ آیا خداوند درباره ارث، آیه‌ای مخصوص شما نازل کرده و پدرم را از این حکم خارج ساخته است؟ یا اینکه شما نسبت به قرآن، از پدرم و عموزاده‌اش علی(علیه‌السلام) آگاه‌ترید؟ وعده ما و شما به قیامت باشد و در ساعت قیامت تباه‌کاران زیان می‌بینند.»

پیش از شنیدن این سخنان، علاقه‌ای به ورود در بحث‌های مذهبی نداشتم؛ زیرا می‌دانستم پسرعمویم شیعه است و همیشه از خداوند می‌خواستم او را هدایت کند. به همین دلیل، تا آنجا که می‌توانستیم از بحث‌های مذهبی با یکدیگر پرهیز می‌کردیم. اما این بار احساس کردم خداوند می‌خواهد حجت را بر من تمام کند.

سخنان خطیب چنان در وجودم اثر گذاشت که نتوانستم جلوی اشک‌هایم را بگیرم. با خود می‌گفتم یک انسان عادی چگونه می‌تواند چنین استوار و محکم سخن بگوید؟ حتی اگر دانشمندی سال‌ها درس خوانده و در سخنوری مهارت داشته باشد، باز هم بیان چنین کلماتی شگفت‌انگیز است. آنچه حیرتم را بیشتر می‌کرد، این بود که گوینده این سخنان، دختر رسول خدا بود. با خودم می‌گفتم مگر چه اتفاقی افتاده که دختر پیامبر با چنین صراحتی در برابر خلیفه ایستاده و از حق خود دفاع می‌کند؟!

آن لحظه، نخستین قطره اشکی که از چشمانم جاری شد، نقطه عطفی در زندگی‌ام بود. تصمیم گرفتم این بار به‌طور جدی با پسرعمویم درباره این موضوع گفت‌وگو کنم.

وقتی بحثمان آغاز شد، پسرعمویم به من گفت: «پیش از هر چیز، لازم است بدانی فاطمه(س) کیست؛ بعد خودت تحقیق کن تا من عقایدم را بر تو تحمیل نکنم.» سپس نخستین کتابی که در اختیارم گذاشت، صحیح بخاری، یکی از مهم‌ترین کتاب‌های اهل‌سنت بود. این انتخاب برایم کاملاً غیرمنتظره بود.

در صحیح بخاری خواندم که حضرت زهرا(سلام‌الله‌علیها) از خلیفه اول خشمگین شدند، از او دوری کردند و با همین حالت خشم از دنیا رفتند. این گزارش برایم بسیار سنگین بود؛ چگونه ممکن بود میان دختر پیامبر و خلیفه چنین اختلافی رخ داده باشد و این ماجرا در یکی از معتبرترین کتاب‌های اهل‌سنت نقل شده باشد؟

با خواندن این مطالب، ذهنم پر از پرسش شد. نمی‌دانستم چگونه باید بیندیشم و به چه کسی پناه ببرم. از یک سو، حضرت زهرا(س) پاره تن پیامبر و بانویی با آن جایگاه بلند بودند و از سوی دیگر، اکنون می‌دیدم که پس از رحلت پدرشان، با خلیفه اختلاف پیدا کرده و با خشم و نارضایتی از دنیا رفته‌اند.

این پرسش‌ها مرا به تأمل واداشت و سرانجام، به برکت حضرت صدیقه طاهره(سلام‌الله‌علیها)، مسیر هدایت را پیدا کردم و به ساحل یقین رسیدم.

جمع‌بندی پاسخ به شبهات فاطمیه پیرامون فدک

در پایان، از تلاش ارزشمند گروه مشکات هدایت در پرداختن به مسئله مهم پاسخ‌گویی به شبهات فاطمیه و روشنگری در این زمینه صمیمانه قدردانی می‌کنیم. امید است این تلاش‌ها به شناخت عمیق‌تر جایگاه و فضائل حضرت زهرا(س) و پاسخ‌گویی مستدل به این پرسش‌ها و شبهات کمک کند.