احکام ربا

آیا تاکنون تصور می‌کردید شاید ساده‌ترین قرض دادن به دوست یا همسایه یا سپرده‌ای که در بانک می‌گذارید شما را در معرض یکی از بزرگترین گناهان کبیره قرار دهد؟ آیا می‌دانستید که بر اساس روایات معصومین علیهم السلام، رباخواری نه تنها در قرآن کریم به صراحت حرام اعلام شده، بلکه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، ربا خوار، ربا دهنده، خریدار مال ربوی، نویسنده و دو شاهد معامله ربوی را همگی لعنت کرده است؟

دوره «احکام ربا» با تدریس حجت الاسلام استاد محمدی نژاد، فرصتی است مغتنم برای ورود به دنیای دقیق و شیرین احکام فقهی معاملات، آن هم از زبانی ساده و روان بدون استفاده از عبارت های فنی پیچیده. این دوره با الهام از آیه ۳۱ سوره نساء که می فرماید اگر گناهان کبیره را کنار بگذارید، گناهان صغیره شما را می بخشیم، و با استناد به روایات متعددی از امام کاظم، امام رضا و امیرالمومنین علیهم السلام، شما را گام به گام با تعریف دقیق ربا، انواع آن، مصادیق پنهان در زندگی روزمره، و به ویژه پیچیده ترین بخش آن یعنی مسائل بانکداری آشنا می سازد.

استاد محمدی نژاد در این مجموعه، با تکیه بر فتاوای مراجع بزرگوار به ویژه مقام معظم رهبری و آیت الله العظمی سیستانی، به پرسش های کلیدی همچون آیا رهن کامل منزل ربا است، آیا سودهای بانکی شرعی هستند، جریمه دیرکرد بانک ها چه حکمی دارد، آیا بین زن و شوهر ربا جریان دارد، و حیله های فرار از ربا چیست و آیا شرعی هستند، پاسخ می دهد.

اهداف کاربردی

این دوره با درک عمیق از نیاز مبرم جامعه مؤمن به معاملات پاک و ربا خیز طراحی شده است. بسیاری از مومنین بدون آگاهی از جزئیات احکام ربا، در قراردادهای روزمره خود مانند خرید و فروش طلا، معاوضه کالاهای همجنس مانند برنج مرغوب با نامرغوب، دریافت و پرداخت وام های بانکی، مشارکت در صندوق های قرض الحسنه خانگی، و حتی در عقد رهن کامل منزل، دچار ربای معامله ای یا ربای قرضی می شوند و نمی دانند که این معاملات چه بسا باطل و حرام باشند.

این دوره این نیاز اساسی را برطرف می کند که مخاطب بداند چه زمانی یک زیادی در قرض تبدیل به ربا می شود و چه زمانی این زیادی به دلیل عدم شرط یا به جهت استثنائات فقهی مانند پدر و فرزند یا زن و شوهر مجاز است. همچنین یکی از مهم ترین اهداف این دوره، شفاف سازی قانون بانکداری بدون ربا در ایران است که در شهریور سال ۱۳۶۲ به تصویب مجلس رسید. استاد با دقت تمام توضیح می دهند که چرا بسیاری از مردم تصور می کنند بانک ها رباخوار هستند، در حالی که بر اساس فتوای مراجع، اگر عقد بین طرفین عقد قرض نباشد و از عقود اسلامی دیگری مانند مضاربه، مرابحه، اجاره به شرط قرض، وکالت استفاده شود، دیگر ربای قرضی تحقق نمی یابد.

در پایان این دوره، مخاطب قادر خواهد بود سرمایه خود را بدون افتادن در ورطه اکل مال به باطل، در مسیر صحیح شرعی هدایت کند، ارزش پول خود را در برابر تورم حفظ نماید بدون آنکه تورم را زیادی ربوی محسوب کند، و از حیله های شرعی برای تبدیل معاملات ربوی به معاملات صحیح بهره ببرد.

مخاطبان دوره

• طلاب، دانشجویان علوم اقتصادی و حقوقی
• حسابداران، فعالان بازار، کارمندان بانک ها و مشاوران املاک
• افرادی که می خواهند در روابط خانوادگی و دوستانه خود، قرض الحسنه واقعی و بدون ربایی داشته باشند
• تمامی کسانی که به هر نوع قرارداد مالی سر و کار دارند

دستاوردهای یادگیری دوره

پس از گذراندن دوره «احکام ربا»، مخاطب به درک عمیقی از این مطلب می رسد که ربا تنها به معنای گرفتن پول اضافه در قرض نیست، بلکه شامل هر نوع زیاده عینی مانند پول یا کالای اضافه و زیاده حکمی مانند کار یا خدمت اضافه می شود که در قرارداد قرض شرط گردد.

می آموزد که ربای معامله ای مربوط به معاوضه دو کالای همجنس موزون و مکیل یعنی وزنی و پیمانه ای مانند طلا و برنج است و در عین حال، ربای قرضی که امروزه در ذهن مردم رایج تر است، ناظر به شرط زیادی در عقد قرض می باشد. همچنین تشخیص می دهد که تورم به خودی خود زیادی ربوی محسوب نمی شود و بر اساس فتوای مقام معظم رهبری، قرض دهنده می تواند کاهش ارزش پول را محاسبه و دریافت کند.

همچنین مخاطب خواهد دانست که قرض به امید زیادی بدون شرط نه تنها حرام نیست، بلکه مستحب است و رواج قرض در جامعه را به دنبال دارد و از سوی دیگر، جریمه دیرکرد بانک ها و شرط قرض به شرط قرض دیگر که در برخی صندوق های قرض الحسنه خانگی دیده می شود مصداق بارز ربای حرام و باطل است.

دستاورد نهایی: مخاطب با مستثنیات ربا آشنا می شود: جایی که ربا بین پدر و فرزند، بین زن و شوهر چه دائم و چه موقت، بین جد و نوه، و بین مسلمان و کافر حربی در صورتی که مسلمان ربا بدهد و بگیرد حلال شمرده شده است.

چه چیزی می‌آموزید؟

• تعریف دقیق ربا به زبان ساده: هر زیادی در قرارداد قرض چه پول، چه کالا، چه خدمت و چه منفعت
• تفاوت کامل بین ربای معامله ای و ربای قرضی با مثال های ملموس از بازار مانند برنج، طلا، آهن و تخم مرغ
• تشخیص کالاهای مکیل و موزون در مقابل کالاهای معدود و شمردنی و تأثیر آن در حرمت ربا
• شرایط تحقق ربای قرضی شامل سه رکن عقد قرض، شرط زیادی و وجود زیاده و چگونگی خروج از آن با تبدیل عقد قرض به عقود دیگر
• حکم شرعی تورم و جواز دریافت آن طبق نظر مقام معظم رهبری در صورت درخواست طلبکار مگر در موارد شرط ارتکازی مانند رهن کامل منزل
• مستثنیات ربا شامل بررسی کامل جواز ربا بین پدر و فرزند، زن و شوهر، جد و نوه و مسلمان با کافر حربی
• قرض به شرط زیاده حرام در مقابل قرض به امید زیاده مستحب و قرض همراه با هدیه بدون شرط جایز
• مشکل رهن کامل منزل و راهکار شرعی اجاره به شرط قرض در مقابل قرض به شرط اجاره
• تحلیل قانون بانکداری بدون ربا بر اساس کتاب شهید صدر و علت حلال بودن سود بانکی به دلیل عدم تحقق عقد قرض
• حیله های شرعی فرار از ربا شامل جدا کردن خرید و فروش کالاهای همجنس و استفاده از عقد وکالت، مضاربه و مرابحه
• حکم جریمه دیرکرد بانک ها و صندوق های قرض الحسنه خانگی و بطلان شرط قرض متقابل

وجه تمایز دوره

تمایز نخست دوره «احکام ربا» در رویکرد تحلیلی توأم با تعهد فقهی آن است. برخلاف بسیاری از دوره های فقهی که صرفاً به ذکر احکام خشک اکتفا می کنند، حجت الاسلام استاد محمدی نژاد با استفاده از منابع اصلی و معتبری چون کتاب کافی، کتاب ملا هور، کتاب بهار و روایات متعدد از ائمه معصومین علیهم السلام، ابتدا مبانی نظری را به شیوه ای انگیزشی و داستان گونه تبیین می کند و بلافاصله به سراغ مصداق یابی در زندگی روزمره می رود.

دوم، شفافیت در بیان فتاوای مورد اختلاف است؛ ایشان بدون تعصب بر یک نظر، به وضوح فتاوای مقام معظم رهبری و آیت الله سیستانی را در کنار هم قرار می دهد و تفاوت آنها را مثلاً در ملاک عرفی بودن مبلغ اجاره در رهن کامل توضیح می دهد.

ساختار گام به گام و انباشتی جلسات به گونه ای است که مباحث جلسات اول و دوم یعنی تعریف ربا، انواع آن و ارکان ربای قرضی مقدمه لازم برای فهم پیچیده ترین بخش یعنی بانکداری تطبیقی در جلسات بعدی است. استاد تنها به گفتن حرام بودن اکتفا نمی کند، بلکه شیوه های تبدیل معاملات ربوی به صحیح نظیر استفاده از عقد اجاره به جای قرض، استفاده از وکالت و مضاربه در بانک، و جدا کردن معاوضه کالاها به دو معامله جداگانه را گام به گام آموزش می دهد. در نهایت، ارتباط مستقیم با قانون مدنی و مجازات اسلامی ایران یعنی ماده ۱۹۰ قانون مدنی و ماده ۵۹۵ قانون مجازات اسلامی نقطه تمایزی است که این دوره را از یک کلاس فقه صرف خارج کرده و به یک دوره کاربردی حقوقی فقهی برای تمام ایرانیان تبدیل می کند.

سبک تدریس استاد محمدی نژاد تعاملی و پرسش محور است؛ ایشان جلسات را با پرسش های واقعی مردم آغاز می کند مانند آیا رهن کامل منزل ربا است یا آیا سکه به جای پول قرض بدهم و سپس در طول جلسه به تک تک آن پرسش ها پاسخ می گوید.