«تفسیر المیزان» فقط یک کتاب نیست بلکه یک روش است
«تفسیر المیزان» در این نوشته فقط نام یک اثر نیست؛ تفسیر المیزان یک روش برای فهمیدن قرآن است. این روش میگوید آیه را باید در کنار آیات دیگر فهمید. معنا را باید از دلِ شبکهٔ معانیِ قرآن بیرون کشید. این نگاه، فهم را منظم میکند و از برداشتهای جزیرهای میکاهد. از این رو، گام اول ما بازگشت به منطق متن است.
این رویکرد، سرِ سوزنی از تجربهٔ تاریخی جدا نیست. وقتی درس تفسیر علامه طباطبایی در سال 1325 در قم برپا شد[1]، «دانش تفسیر» رونق گرفت و نگاهِ «قرآن به قرآن» به یک جریان بدل شد. جریان یعنی استمرار و تربیت. یعنی روش، شاگرد میپرورد و فرهنگ میسازد. این همان نقطهای است که روش از کتاب بیرون میآید و وارد زیست میشود.
پس «تفسیر المیزان» برای امروز چه میآورد؟
- اول، معیار میدهد تا میان تفسیر و تذوّق، مرز بگذاریم.
- دوم، نقشهٔ مطالعه میدهد تا از تکرار پراکنده نجات یابیم.
- سوم، زبان مشترک میدهد؛ چون استدلال قرآنی، مخاطبهای متنوع را جمع میکند.
این سه، ستونهای فهمِ منظماند.
«قرآن به قرآن» در قم: از کلاس تا زیست
درس تفسیر در قم، فقط یک برنامهٔ درسی نبود. این روش در فضای علمی تنیده شد و مسیر تربیت را عوض کرد. وقتی آیه با آیه سنجیده شد، ذوق شخصی عقب نشست و برهانِ درونمتنی پیش افتاد. نتیجه، آرامش در استدلال بود. استدلالی که تعصب را ذوب میکند و فهم را تثبیت.
این تحول در خلأ رخ نداد. سادهزیستی و پایداری، پشتوانهٔ زیستِ علمی بود. خانههای کوچک، بدهکاری، و ادامهٔ تدریس بدون گلایه؛ اینها نشانهٔ وقار علمی در تنگناست. وقتی سبکِ زندگی آراسته شد، درس هم به ثمر نشست. روش، از متن به منش راه یافت و در خلقوخوی علمی اثر گذاشت.
نمونهٔ عملی چیست؟ فرض کنید آیهٔ «اللّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»[سوره نور،آیه 35] را میخوانید. بهجای تفسیرِ ذوقی، سراغ آیات همخانواده میرویم؛ نورِ هدایت، نورِ فطرت، و نورِ ایمان. شبکهٔ همموضوع، دامنهٔ معنا را تنظیم میکند. سپس نوبتِ ترجمهٔ این نظام به تصمیمهای اخلاقیِ روزمره است.
“وقتی آیه با آیه گفتگو کند، تفسیر از سلیقه عبور میکند و به فهم تبدیل میشود.”
نقشهٔ شروع برای امروز: از «تفسیر المیزان» تا مهارت خواندن
برای آغاز، لازم است سه رکن را کنار هم بگذاریم:
- مبنا
- نمونه
- تمرین
مبنا یعنی آشناییِ دقیق با روششناسی. این مبنا نشان میدهد چرا «قرآن به قرآن» از پراکندهخوانی پیشگیر است.
نمونه یعنی ورود موضوعی به برخی فصلهای تفسیر المیزان تا ذائقهٔ مفهومی ساخته شود.
تمرین یعنی یادگیری مهارتِ پیوند دادن آیهها.
این سه، امروز هم مسیر آموزشی روشن دارند. «روششناسی المیزان» مبنا را میچیند و اصول کار با متن را روشن میکند. «سیری در المیزان» نمونههای کاربردی میدهد تا شبکهٔ معانی دیده شود. برای تقویت مهارت، یک تفسیر سورهمحور مثل «تفسیر سوره نور» بر بستر همین منطق، تمرین پیوسته فراهم میکند. اینها مسیرهای منظماند، راهی برای دوام آموختن.
توصیهٔ اجرایی:
هفتهای دو نشست ۴۵ دقیقهای. بارِ اول فقط شبکهٔ آیات همموضوع استخراج شود. بارِ دوم، گزارههای اخلاقی و ایمانیِ قابلاجرا نوشته شود.
در ادامه یک چکلیست ساده بسازید: «آیهٔ پیوندی پیدا شد؟»، «معنای مشترک تأیید شد؟»، «تصمیم عملی امروز چیست؟» چنین انضباطی، فهم را به رفتار وصل میکند.
تمرینهای کوچک برای دیدنِ جهان با عینک قرآن
- تمرین اول: «پیوند همموضوع»، یک آیهٔ کلیدی برگزینید. سه آیهٔ هممعنا بیابید. نسبتها را بنویسید. این کار، ذهن را از شتاب به تأمل میبرد.
- تمرین دوم: «ترجمهٔ اخلاقی»، گزارهٔ ایمانی را به تصمیم کوچک روزانه تبدیل کنید. تکرارِ کوچک، خلقیات را جابهجا میکند.
- تمرین سوم: «بازخوانیِ هفتگی»، در این مرحله لازم است برای اصلاح برداشتها حد اقل هفته ای یک بار کار ها را مرور کنید.
برای دوام، دو پشتوانه مهم است.
- پشتوانهٔ فهم: کلاسهای منظم که منطقِ تفسیر المیزان را عمق میبخشند و مهارت میآورند.
- پشتوانهٔ زیست: برنامهریزیِ آرام برای وقتِ مطالعه و مشارکت خانواده در نظمِ خانه. چنین فضایی، آموختن را پایدار میکند و دل را از پریشانی میرهاند.
در پایان، اگر این مسیر برای شما الهامبخش بود، گام بعد روشن است: یک «روش» بیازمایید و آن را ادامه دهید. مسیرهای منظّمتری هم فراهم است؛ از کارگاهِ «روششناسی المیزان» تا «سیری در المیزان» و نمونههای سورهمحور. این دعوت، فقط ادامهٔ یادگیری است؛ نه چیز دیگر.
