
شبهات فاطمیه؛ پاسخ به شبهه اعتقاد نداشتن شیخ مفید به شهادت حضرت زهرا(س)
مقدمه
در پست پیشین از سلسلهپستهای «پاسخ به شبهات فاطمیه»، به بررسی شبهه غیرت اعراب صدر اسلام و ادعای ناممکنبودن جسارت به زنان در جامعه عرب آن زمان پرداختیم. در آن نوشتار، با بررسی آیاتی از قرآن کریم و گزارشهایی از منابع مورد قبول اهلسنت، نمونههایی از رفتار با زنان در آن دوران را مطرح کردیم.
در این نوشتار، به شبهه دیگری درباره شهادت حضرت زهرا(سلاماللهعلیها) میپردازیم؛ شبههای که مخالفان برای انکار اعتقاد شیخ مفید، از علمای بزرگ شیعه، به شهادت حضرت زهرا(س) مطرح میکنند.
شبهه: آیا شیخ مفید به شهادت حضرت زهرا(س) اعتقاد نداشته است؟
اهل تسنن اشکال میکنند که شیخ مفید از علمای بزرگ شیعه اعتقادی به شهادت حضرت زهرا علیه السلام نداشته است. زیرا ایشان در کتاب «الارشاد، ج۱، ص۳۵۵» مینویسد:
«و في الشِّيعةِ من يَذكرُ أنّ فاطمةَ صلواتُ الله عليها أسقطَتْ بعدَ النّبي ولداً ذكَراً كانَ سَمّاه رسولُ اللّهِ و هو حملُ مُحَسِّنَاً فعلى قولِ هذهِ الطّائفةِ أولادُ أَميرِ المؤمنينَ ثمانيةٌ و عشرونَ»
ترجمه: «و در ميان شيعه كسانى هستند كه گويند: فاطمه صلوات اللَّه عليها پس از رسول خدا پسرى سقط كرد كه رسول خدا آنگاه كه دخترش (فاطمه عليها السّلام) بدان پسر حامله بود او را محسن نام نهاد و بنا بگفته این طائفه فرزندان امير المؤمنين بيست و هشت نفر مي باشند.»
در نتیجه با توجه به اینکه شیخ مفید میگوید طائفهای از شیعیان اعتقاد به سقط حضرت محسن دارند، این نشان میدهد که ایشان قائل به شهادت حضرت زهرا سلام الله و سقط حضرت محسن علیهما السلام نمیباشد.
بررسی دیدگاه واقعی شیخ مفید
ابتدا نظر شیخ مفید را درباره شهادت حضرت زهرا(سلاماللهعلیها) و سقطشدن حضرت محسن(علیهالسلام) بررسی میکنیم و سپس به توضیح عبارت مورد استناد شبههکنندگان میپردازیم.
۱. اعتراف قاضی عبدالجبار به اعتقاد شیخ مفید درباره شهادت حضرت زهرا(س)
قاضی عبدالجبار معتزلی، از علمای اهلسنت و همعصر شیخ مفید، در کتاب خود به اعتقاد شیعیان درباره شهادت حضرت زهرا(سلاماللهعلیها) و کشتهشدن فرزند ایشان، حضرت محسن(علیهالسلام)، اشاره میکند. او در میان شخصیتهای شیعه از ابوعبدالله محمد بن نعمان، یعنی شیخ مفید، نام میبرد و مینویسد:
«و في هذا الزمان منهم مثل أبي جبلة إبراهيم بن غسان، و مثل جابر المتوفي، و … و أبي عبد اللّه محمد بن النعمان، فهؤلاء بمصر و بالرملة و … كل هؤلاء بهذه النواحي يدّعون التشيع و محبة رسول اللّه صلّى اللّه عليه و سلم و أهل بيته، فيبكون على فاطمة و على ابنها المحسن الذي زعموا أن عمر قتله»
ترجمه: «در این زمان، از جمله آنها افرادی مانند ابی جبله ابراهیم بن غسان، جابر، ابوالفوارس حسن بن محمد میمدی و ابوعبدالله محمد بن نعمان (شیخ مفید) هستند… همه این افراد… برای فاطمه و فرزندش محسن، که معتقدند عمر او را کشته است، گریه میکنند.»
این گزارش اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا قاضی عبدالجبار، که از عالمان غیرشیعه و همعصر شیخ مفید بوده است، شخص شیخ مفید را در شمار کسانی قرار میدهد که برای حضرت زهرا(س) و فرزندشان محسن(ع) عزاداری میکردند و به کشتهشدن حضرت محسن(ع) اعتقاد داشتند. بنابراین، برخلاف ادعای شبههکنندگان، شواهد تاریخی نشان میدهد که شیخ مفید به شهادت حضرت زهرا(س) و سقط حضرت محسن(ع) اعتقاد داشته است.
۲. تصریح شیخ مفید به شهادت حضرت زهرا(س) در آثار خود
شاهد دیگر، تعبیر صریحی است که خود شیخ مفید در دو کتابش درباره حضرت زهرا(سلاماللهعلیها) به کار برده است. ایشان در کتابهای «المقنعة» و «المزار»، هنگام سلام و خطاب به حضرت زهرا(س)، از تعبیر «شهیده» استفاده میکند:
«السَّلَامُ عَلَيْكِ أَيَّتُهَا الْبَتُولُ الشَّهِيدَةُ الطَّاهِرَةُ»
«سلام بر تو ای بانوی بتول، شهیده و پاکیزه.»
بهکاربردن تعبیر صریح «شهیده» در دو اثر شیخ مفید، شاهد دیگری بر اعتقاد ایشان به شهادت حضرت زهرا(سلاماللهعلیها) است. بنابراین، چگونه میتوان ادعا کرد که شیخ مفید اعتقادی به شهادت حضرت فاطمه سلام الله علیها نداشته است، درحالیکه خود او در آثارش با چنین تعبیری از حضرت یاد میکند؟
۳. مقصود شیخ مفید از واژه «شیعه» در کتاب الارشاد چیست؟
اکنون باید به نکته اصلی در عبارت مورد استناد شبههکنندگان توجه کنیم. آیا واژه «شیعه» در اصطلاح شیخ مفید، تنها به شیعیان دوازدهامامی اختصاص داشته است؟
با مراجعه به کتاب الارشاد و دیگر آثار شیخ مفید مشخص میشود که ایشان واژه «شیعه» را درباره فرقههای مختلفی از جمله اسماعیلیه و زیدیه نیز به کار برده است. برای روشنشدن این موضوع، به سه نمونه از آثار ایشان اشاره میکنیم:
نمونه اول: کاربرد واژه شیعه درباره اسماعیلیه
شیخ مفید در کتاب الارشاد، درباره اسماعیل، فرزند امام صادق(علیهالسلام)، مینویسد:
«اسماعیل در میان تمام برادرانش از همه بزرگتر بود و امام صادق(علیهالسلام) او را بسیار دوست میداشتند و گروهی از شیعیان گمان میکردند که او پس از پدرش امام خواهد بود.»
در این گزارش، شیخ مفید گروهی را که به امامت اسماعیل اعتقاد داشتند نیز با عنوان «شیعه» معرفی میکند؛ گروهی که به فرقه اسماعیلیه مربوط میشوند.
نمونه دوم: کاربرد واژه شیعه درباره زیدیه
ایشان در کتاب الارشاد، درباره زید بن علی مینویسد:
«بسیاری از شیعیان در زمان حیات زید بن علی، به امامت زید اعتقاد داشتند.»
در اینجا نیز شیخ مفید از عنوان «شیعه» برای کسانی استفاده میکند که به امامت زید بن علی اعتقاد داشتند.
نمونه سوم: تعریف شیعه در کتاب اوائل المقالات
شیخ مفید در کتاب «اوائل المقالات»، درباره معنای واژه شیعه توضیح میدهد که این عنوان به کسانی اختصاص دارد که به امامت حضرت علی(علیهالسلام) پس از پیامبر اکرم(صلیاللهعلیهوآله) اعتقاد دارند. ایشان در ادامه، امامیه1، زیدیه2 و جارودیه3 را نیز به دلیل داشتن همین اعتقاد، از مصادیق شیعه معرفی میکند.
با توجه به این شواهد، روشن میشود که واژه «شیعه» در اصطلاح شیخ مفید، منحصر به شیعیان دوازدهامامی نبوده و گروهها و فرقههای مختلفی را دربرمیگرفته است. بنابراین، وقتی شیخ مفید در عبارت کتاب الارشاد میگوید «در میان شیعه کسانی هستند که معتقدند حضرت محسن(ع) سقط شده است»، منظور ایشان اختلاف دیدگاه میان فرقههای مختلف شیعه، از جمله امامیه، زیدیه، اسماعیلیه و دیگر فرقههاست؛ نه وجود اختلاف میان شیعیان دوازدهامامی درباره سقط حضرت محسن(ع). همانگونه که در سایر مسائل اعتقادی نیز میان فرقههای مختلف شیعه اختلافنظر وجود داشته است، در این مسئله نیز نمیتوان تعبیر کلی «شیعه» را صرفاً به شیعه دوازده امامی محدود کرد.
جمعبندی پاسخ به شبهات فاطمیه
با بررسی آثار شیخ مفید و گزارش قاضی عبدالجبار، روشن میشود که استناد به عبارت کتاب الارشاد شیخ مفید برای انکار اعتقاد شیخ مفید به شهادت حضرت زهرا(سلاماللهعلیها) صحیح نیست. قاضی عبدالجبار، شیخ مفید را در شمار کسانی معرفی میکند که برای حضرت زهرا(س) و فرزندشان محسن(ع) عزاداری میکردند؛ خود شیخ مفید نیز در دو کتاب المقنعة و المزار از تعبیر «شهیده» برای حضرت استفاده کرده است. همچنین، واژه «شیعه» در اصطلاح ایشان به شیعیان دوازدهامامی محدود نبوده است. بنابراین، نمیتوان با استناد به یک عبارت و بدون توجه به دیگر آثار و اصطلاحات شیخ مفید، اعتقادی برخلاف تصریحات ایشان به وی نسبت داد.
در پایان، از تلاش ارزشمند گروه مشکات هدایت در پرداختن به شبهات فاطمیه و روشنگری درباره جایگاه و مظلومیت حضرت زهرا(سلاماللهعلیها) صمیمانه قدردانی میکنیم. امیدواریم این تلاشها در شناخت بیشتر فضائل آن حضرت و پاسخگویی مستدل به شبهات فاطمیه مؤثر باشد.
- امامیه یا شیعه دوازدهامامی یا شیعه اثناعَشَری بزرگترین شاخه از مذهب شیعه است.
- زیدیه یکی از فرقههای شیعه. پیروان آن معتقدند پس از امامت حضرت علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، امام سجاد(ع) و زید بن علی، امامت به هر مردی از اولاد حضرت فاطمه(س) میرسد که مردم را به امامت خود دعوت کند و در ظاهر، عادل، عالم و شجاع باشد و مؤمنان با او برای جهاد بیعت کنند.
- جارودیه نخستین فرقه زیدیه است. این فرقه به نام برجستهترین فرد آن، ابوالجارُود زیاد بن مُنْذَر، منسوب است.